Tło
Rozwój nauki jako globalnego dobra publicznego zależy od zagwarantowania wiarygodności procesu naukowego oraz od tego, czy nauka jest uprawiana w sposób wolny, odpowiedzialny, sprawiedliwy i inkluzywny, a naukowcy aktywnie uczestniczą w debacie publicznej.
Jednocześnie szybkie postępy w takich dziedzinach jak sztuczna inteligencja i biologia syntetyczna niosą ze sobą ogromne korzyści, ale też poważne zagrożenia. Sztuczna inteligencja zmienia sposób wytwarzania i raportowania wiedzy, a sektor prywatny odgrywa coraz większą rolę w odkryciach i nauce stosowanej.
Zasady wolności i odpowiedzialności są zapisane w Statutach Międzynarodowej Komisji Naukowej i stają się coraz pilniejsze w obliczu rosnącego sceptycyzmu, dezinformacji i malejącego zaufania do instytucji, a także nacisków politycznych i ekonomicznych, które mogą ograniczać wolność nauki i niezależność badań.
W tym zmieniającym się krajobrazie, dedykowane stanowisko Komitet Wolności i Odpowiedzialności w Nauce (CFRS) działa na styku nauki i praw człowieka w celu ochrony i podtrzymywania tych zasad.
Zasady ISC dotyczące wolności i odpowiedzialności w nauce
Zasady wolności i odpowiedzialności w nauce określają wolności, którymi powinni cieszyć się naukowcy, a także obowiązki, jakie ponoszą.
I. Swoboda dostępu do edukacji naukowej, szkoleń i mentoringu
Artykuł 26 z Powszechna Deklaracja Praw Człowieka stanowi, że „każdy ma prawo do nauki”. ISC potwierdza, że prawo to ma zastosowanie do edukacji, szkoleń i mentoringu w zakresie przedmiotów ścisłych i przyrodniczych.
II. Swoboda uczestniczenia w tworzeniu wiedzy
- Wolność ta musi być wspierana przez równy dostęp do istniejącej wiedzy, informacji, danych i innych niezbędnych zasobów.
- Skuteczne korzystanie z tej wolności zakłada swobodę przemieszczania się, zrzeszania się, komunikowania się i wypowiedzi.
- Jeśli chodzi o swobodę przemieszczania się, ISC potwierdza, że osoby przebywające legalnie w danym kraju powinny mieć swobodę przemieszczania się w obrębie kraju i możliwość jego opuszczania. Poza tym, szczególnie w odniesieniu do celu, jakim jest wytwarzanie wiedzy, należy podjąć wszelkie rozsądne wysiłki, aby zminimalizować bariery w swobodnym przepływie między krajami.
iii. Wolność promowania i rozpowszechniania nauki dla dobra ludzkości, innych form życia, ekosystemów, planety i nie tylko
- Wolność ta ma obejmować zaangażowanie na rzecz dobra publicznego, które jest odmienne od interesu publicznego. Dobro publiczne to to, co sprzyja dobrostanowi wszystkich – ludzi, zwierząt innych niż ludzie i środowiska.
- Odpowiedzialne korzystanie z tej wolności ma na celu promowanie zarówno sprawiedliwości społecznej, jak i sprawiedliwości międzypokoleniowej.
IV. Odpowiedzialność za promowanie nauki w sposób sprawiedliwy i uwzględniający różnorodność ludzką
- Ważne jest, aby powstrzymywać się i zapobiegać dyskryminacji w nauce ze względu na postrzeganie pochodzenia etnicznego, tożsamości rasowej, narodowości, obywatelstwa, płci, tożsamości płciowej, orientacji seksualnej, niepełnosprawności, wieku, przekonań religijnych lub przynależności do innych grup społecznych.
- Równie ważne jest aktywne promowanie sprawiedliwości, równości i podziału korzyści w nauce.
v. Odpowiedzialność za zapewnienie, że projekty badawcze spełniają standardy ważności naukowej i spełniają ustalone normy etyczne
- Nauka musi być rygorystyczna pod względem jakości generowanych dowodów, wolna od konfliktów interesów oraz wolna od manipulacji lub fałszowania danych lub ustaleń.
- Powszechna Deklaracja o Bioetyce i Prawach Człowieka porusza obawy dotyczące relacji pomiędzy etyką, nauką i wolnością. Stanowi to rozsądne odniesienie do ustalonych norm etycznych.
VI. Odpowiedzialność za udostępnianie dokładnych informacji naukowych uzyskanych dzięki podejściu teoretycznemu, obserwacyjnemu, eksperymentalnemu i analitycznemu
Zaufanie do nauki zależy od aktywnego rozpowszechniania informacji naukowych i wyników badań (zarówno wyników pozytywnych, jak i negatywnych) wśród rówieśników, decydentów i społeczeństwa obywatelskiego.
VII. Odpowiedzialność za przyczynianie się do skutecznego i etycznego zarządzania nauką
W stosownych przypadkach od naukowców (w tym pracowników badawczych i stażystów), rządów krajowych, instytucji badawczych, organów finansujących, organów regulacyjnych i nadzorujących, komisji recenzujących, wydawców i redaktorów, instytucji ustanawiających standardy oraz pedagogów oczekuje się:
- Przyczyniaj się do tworzenia skutecznych narzędzi, instytucji i procesów zarządzania.
- Tworzyć środowisko umożliwiające swobodne i odpowiedzialne prowadzenie nauki.
- Wprowadź uczciwe procesy poufnego zgłaszania i badania potencjalnie nielegalnej, nieetycznej lub niebezpiecznej nauki.
Nasz projekt
w trakcie Prawo do uczestnictwa w nauce i czerpania z niej korzyści
Zobacz więcej Dowiedz się więcej o prawie do uczestnictwa w nauce i czerpania z niej korzyści
w trakcie Promowanie równości płci w organizacjach naukowych
Zobacz więcej Dowiedz się więcej o promowaniu równości płci w organizacjach naukowych
zakończony Nauka w czasach kryzysu
Zobacz więcej Dowiedz się więcej o nauce w czasach kryzysuOstatnie aktualizacje
blog Prowadzenie badań etycznych w etycznie ograniczonym krajobrazie politycznym
Zobacz więcej Dowiedz się więcej o prowadzeniu badań etycznych w środowisku politycznym o ograniczeniach etycznych blog Ukryte bariery dla globalnej nauki: dlaczego ograniczenia wizowe zagrażają postępowi naukowemu
Zobacz więcej Dowiedz się więcej o ukrytych barierach dla globalnej nauki: dlaczego ograniczenia wizowe zagrażają postępowi naukowemu blog Ukryty koszt izolacji naukowej: Lekcje z systemu badawczego Sudanu
Zobacz więcej Dowiedz się więcej o ukrytym koszcie izolacji naukowej: lekcje z systemu badawczego SudanuRząd Nowej Zelandii aktywnie wspiera CFRS od 2016 r. Wsparcie to zostało hojnie odnowione w 2025 r., a Ministerstwo Biznesu, Innowacji i Zatrudnienia wspierało CFRS za pośrednictwem specjalnego doradcy CFRS Gustava Kessela z Royal Society Te Apārangi oraz dr Rogera Ridleya , Dyrektor Ekspertów ds. Doradztwa i Praktyki, Towarzystwo Królewskie Te Apārangi.