Nauka jest w coraz większym stopniu kształtowana przez konkurencję geopolityczną, interesy partykularne oraz walkę o przewagę technologiczną i surowcową. To osłabia zdolność nauki do służenia społeczeństwom i stawiania czoła wspólnym globalnym wyzwaniom, jednocześnie nasilając jej upolitycznienie i podporządkowanie interesom strategicznym i partykularnym.
Nauka jest zarówno ofiarą tych wydarzeń, jak i siłą, która może zaostrzać konflikty i napięcia. Obecna rywalizacja o kluczowe technologie (w tym wyścig zbrojeń militarnych) uwypukla dwoistą naturę wykorzystywania wiedzy naukowej. W tym kontekście zaufana rola nauki jako globalnego dobra publicznego[1], wspólnego zasobu, z którego korzystają wszyscy i który pozostaje ogólnodostępny, jest zagrożona coraz większą erozją w wyniku strategicznej konkurencji i fragmentacji geopolitycznej.
W miarę jak polityczne i ideologiczne wpływy coraz bardziej kształtują programy i wyniki badań, wykorzystanie dowodów naukowych w procesie kształtowania polityki ulega zniekształceniu. Rosnąca polityzacja i fragmentacja systemów naukowych stopniowo ograniczają współpracę i wymianę danych, jednocześnie czyniąc dostęp do wiedzy naukowej coraz bardziej nierównym. Jednocześnie priorytetyzacja interesów geopolitycznych i partykularnych sprzyja kulturze naukowej izolacji i przyspiesza erozję możliwości prowadzenia badań przez naukowców w sposób swobodny, a w niektórych kontekstach – odpowiedzialny.[2]
Żaden system naukowy nie jest odporny na naciski, zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne. Ograniczenia w sposobie prowadzenia i udostępniania badań naukowych nie ograniczają się do kontekstów kruchych lub dotkniętych konfliktami, ale są widoczne we wszystkich regionach i na wszystkich poziomach potencjału naukowego. Ostatnie wydarzenia pokazują, że ingerencja polityczna wpływa obecnie na systemy badawcze, które wcześniej uważano za odporne na takie naciski. Rosnące ograniczenia wolności akademickiej na całym świecie, w tym osłabienie autonomii instytucjonalnej, sygnalizują transformacyjne zagrożenie dla zdolności nauki do wypowiadania się ponad granicami. Przedłużające się konflikty destabilizują krajowe infrastruktury badawcze i przyczyniają się do długotrwałego procesu utraty talentów.[3] Przemieszczanie naukowców i utrata ich pracy to jedno z największych zagrożeń, z jakimi mierzy się nasz globalny ekosystem badawczy,[4] [5] [6] coraz częściej również na Zachodzie. Erozja krajowych systemów badawczych, spowodowana bezpośrednimi atakami na instytucje i personel, jest bronią wojenną. W przyszłości, jako globalnie połączona społeczność naukowa, musimy budować skuteczniejsze mechanizmy ochrony i odbudowy.[7]
Najpilniejsze wyzwania stojące przed naszymi społeczeństwami, takie jak zmiana klimatu, degradacja środowiska, zagrożenia dla zdrowia publicznego, zakłócenia technologiczne i konflikty, skorzystają na wspólnej strategii ochrony. Reakcje na te globalne wyzwania zależą od niezależnej, przejrzystej i dostępnej na arenie międzynarodowej wiedzy naukowej oraz wspólnego zrozumienia. Niezbędna jest globalna wizja zarządzania i rozwiązywania problemów wykraczająca poza granice narodowe i regionalne, ponieważ rozdrobnione lub ograniczone systemy naukowe nie są w stanie sprostać tym wymaganiom. Naukowcy muszą współpracować, aby uznać, chronić i respektować prawo wszystkich ludzi do uczestnictwa w nauce i czerpania z niej korzyści.[8]
Prawo to stanowi zasadniczą i praktyczną podstawę do zrozumienia i sprostania przedstawionym powyżej wyzwaniom, potwierdzając zarówno powszechne prawo do dostępu do wiedzy naukowej i odpowiedzialnego wnoszenia wkładu w jej rozwój, jak i obowiązek państw do zapewnienia takich warunków. Łączy ono działalność naukową z celami zrównoważonego rozwoju, równości i dobrobytu na poziomie krajowym i międzynarodowym. Podkreślając, że (cywilna) infrastruktura naukowa i personel powinny być traktowane co najmniej jako chronione, a nie jako uzasadnione cele, uznaje ono, że przywrócenie potencjału naukowego po atakach ma zasadnicze znaczenie dla dobrobytu narodowego, regionalnego i międzynarodowego oraz stabilności gospodarczej.
Pilnie potrzebne są skoordynowane działania w celu ochrony warunków, w których prawo do uczestnictwa w nauce i czerpania z niej korzyści może być w pełni realizowane, a nauka może funkcjonować jako globalne dobro publiczne. Oznacza to:
Priorytety te obejmują zapewnienie systematycznego uwzględniania dowodów naukowych w wielostronnym procesie decyzyjnym[11]. W świecie współzależności, w którym decyzje mają transgraniczne konsekwencje, ochrona niezależnej, odpowiedzialnej, otwartej i opartej na współpracy międzynarodowej nauki jest niezbędna do odpowiedzialnego korzystania z suwerenności. Wiedza naukowa o kluczowym znaczeniu dla rozwoju i ochrony globalnych dóbr wspólnych nie może być podporządkowana wąskim interesom narodowym.
Nauka przynosi największą wartość, także w zarządzaniu dobrami wspólnymi o zasięgu globalnym, gdy funkcjonuje jako przedsięwzięcie oparte na współpracy i prawdziwie globalne przedsięwzięcie; gdy generuje wiedzę, innowacje i pomaga rozwiązywać globalne problemy.[12] Jednocześnie globalny system naukowy musi dostosować się do realiów konkurencji geopolitycznej, nie porzucając przy tym zasad otwartości, współpracy i niezależności naukowej.
[1] Międzynarodowa Rada Naukowa (ISC). Nauka jako globalne dobro publiczne. 2021; i Międzynarodowa Rada Naukowa (ISC). Współczesne perspektywy wolności i odpowiedzialności w nauce. 2021. https://council.science/our-work/freedom-and-responsibility-in-science/
[2] Międzynarodowa Rada Naukowa (ISC). Zasady wolności i odpowiedzialności w nauce. 2022. https://council.science/freedom-and-responsibility-in-science/
[3] Międzynarodowa Rada Naukowa (ISC). Wsparcie dla palestyńskich naukowców zagrożonych wykluczeniem i przesiedlonych. 2024. https://council.science/news/supporting-at-risk-and-displaced-palestinian-scientists/
[4] Międzynarodowa Rada Naukowa (ISC). Wiedza naukowa tracona w wyniku konfliktów. Blog, 2021. https://www.bbc.com/storyworks/unlocking-science/the-scientific-knowledge-being-lost-to-conflict
[5] Międzynarodowa Rada Naukowa (ISC). Wsparcie dla palestyńskich naukowców zagrożonych wykluczeniem i przesiedlonych. 2024. https://council.science/news/supporting-at-risk-and-displaced-palestinian-scientists/
[6] Międzynarodowa Rada Naukowa (ISC). Oświadczenie w sprawie Sudanu. 2023. https://council.science/blog/statement-sudan/
[7] Międzynarodowa Rada Naukowa (ISC). Ochrona nauki w czasach kryzysu: Jak przestać reagować i stać się bardziej proaktywnymi? 2023. https://council.science/publications/protecting-science-in-times-of-crisis/
[8] Międzynarodowa Rada Naukowa (ISC). Prawo do uczestnictwa w nauce i czerpania z niej korzyści: interpretacja Międzynarodowej Rady Nauki. 2024. https://council.science/our-work/right-to-science/
[9] Międzynarodowa Rada Naukowa (ISC). Zasady wolności i odpowiedzialności w nauce. 2022.
[10] Międzynarodowa Rada Naukowa (ISC). Ochrona nauki w czasach kryzysu. 2023; i Międzynarodowa Rada Naukowa (ISC). Nauka w czasach kryzysu zasoby projektu.
[11] Międzynarodowa Rada Naukowa (ISC). Nauka jako globalne dobro publiczne. 2021. https://council.science/publications/science-as-a-global-public-good/
Międzynarodowa Rada Naukowa (ISC). Oświadczenia dotyczące multilateralizmu i zagrożeń globalnych.
[12] Międzynarodowa Rada Naukowa (ISC). Międzynarodowa współpraca naukowa: niezbędna, ale i podatna na zagrożeniaOświadczenie, czerwiec 2025 r. https://council.science/statements/international-scientific-collaboration-vital-yet-vulnerable/
Zdjęcie zrobione przez Baza danych zasobów on Unsplash.
Przeczytaj więcej o nauce w czasach kryzysu 
Dowiedz się więcej o prawie do uczestnictwa w nauce i czerpania z niej korzyści 
Przeczytaj więcej o przełomowych negocjacjach w sprawie traktatu dotyczącego zanieczyszczenia plastikiem Dowiedz się więcej o piątej edycji nagrody Frontiers Planet Prize – zgłoszenia przyjmowane są do 1 listopada 2026 r. 
Przeczytaj więcej o tym, że ISC potwierdza solidarność z Narodową Akademią Nauk Ukrainy po śmiertelnym ataku 